Гүйцэтгэх элементүүд

ÿéöýòãýõ ýëåìåíò¿¿ä

Àâòîìàò óäèðäëàãûí ñèñòåìèéí õýìæèëòèéí õýñãèéí ãàðàëòàí äàõü äîõèîíû ÷àäàë èõýíõ òîõèîëäîëä ã¿éöýòãýõ ìåõàíèçìûí ¿éëäëèéã äàìæóóëàõàä õàíãàëòã¿é áàéäàã. Àâòîìàò ñèñòåìä äîõèîíû ºñãºã÷ çàéëøã¿é õýðýãòýé áîëäîã.

Àâòîìàò óäèðäëàãûí îíîëä ºñãºõ ãýñýí îéëãîëò íü îëîí ÿíçûí ñàíàà áàéæ áîëíî. ªñãºã÷èéã ã¿éäëýýð íü õ¿÷äýëèéí, ÷àäëûí ýñâýë äàðàëòûí, øèëæèëòèéí ãýõ ìýò öàõèëãààí áèø ¿ç¿¿ëýëòýýð ÿëãàæ áîëíî.

ªñãºëò ãýäýã íü äîõèîã õóâèðãàõàä ãàðàëòûí õýìæèãäýõ¿¿í îðîëòûí õýìæèãäýõ¿¿íýýñýý õýä äàõèí èõ áàéæ èë¿¿ ãàð÷ áàéõûã õýëíý. Ýíý ¿åä îðîëò ãàðàëòûí õýìæèãäýõ¿¿í¿¿ä íü  ôèçèêèéí íýãýí èæèë îð÷èíä áàéíà.

                ªñãºëò íü òºõººðºìæ õýðýãëýæ áîëõóéö ÷àäàëòàéãààð äîõèîã ºñãºíº. Òèéì ó÷ðààñ ºñãºã÷ íü áàéãàà äîõèîëëûã ÷àäëààð ºñãºõºä òºõººðºìæ øèã òîäîðõîéëîãäîæ áîëîõ þì. Îðîëò ãàðàëòûí õýìæèãäýõ¿¿íèé ôèçèê îð÷èí èæèë áàéõ øààðäëàãàòàé.

                ªñãºã÷ íü îðîëòûã óäèðäàõ õýëõýý, ýíåðãè îðóóëàõ õýëõýý, ãàðàëòûí õýëõýýòýé áàéíà. Òýæýýëèéí ýíåðãèéí òºðºë íü îðîëò, ãàðàëòûí äîõèîíû ýíåðãèéí òºðºëòýé àäèë áàéæ áîëîõ áîëîâ÷ áàñ ò¿¿íýýñýý ÿëãààòàé áàéæ áîëíî.

ªñãºëòèéí ¿íäñýí ¿ç¿¿ëýëò íü ºñãºëòèéí êîýôôèöèåíòèéí õýìæýý, ìýäðýìæ, äèíàìèê øèíæ, îðîëò ãàðàëòûí ýñýðã¿¿öëèéí õýìæýý, À¯Ê, øóóãèàíû ò¿âøèí ãýõ ìýò áàéíà.

ªñãºëòºíä òàâèãäàõ øààðäëàãà íü óäèðäëàãûí àâòîìàò ñèñòåìä ò¿¿íèé çîðèóëàëò, òàâèãäàõ áàéðëàëààð òîäîðõîéëîãäîíî. Æèøýý íü: Ãàðàëòûí êàñêàäàä ºñãºëòèéí õàìãèéí ÷óõàë ¿ç¿¿ëýëò íü À¯Ê, ãàðàëòàä ÷àäàë áàéíà. Õàðèí õýìæèëò õèéõ ºñãºëòºíä ¿ç¿¿ëýëò¿¿äèéí òîãòâîðòîé áàéäàë, äîõèîíû ãàæóóäàëã¿éãýýð ºðãºí õ¿ðýýíèé äàâòàìæ áàéíà. ªñãºëòèéã òºññºëëºõºä ñèñòåìèéí ºìíºõ áîëîí äàðààõ ìº÷¿¿äòýé îðîëò ãàðàëòûí ýñýðã¿¿öëèéã çààâàë çºâøººðºõ øààðäëàãàòàé áàéäàã.

Ñîðîíçîí ºñãºã÷үүд

Ñîðîíçîí ºñãºëòèéí àæèëëàõ çàð÷ìûã ñîðîíçëîãäñîí åðäèéí äðîññåëèéí æèøýýí äýýð àâ÷ ¿çýõýä òîõèðîìæòîé. Õýðâýý 24-ð çóðàãò ¿ç¿¿ëñýí öàõèëãààí õýëõýýã á¿ðä¿¿ëýõýä R_í à÷ààí äýýð óíàõ õ¿÷äýë äàðààõ áàéäëààð òîäîðõîéëîãäîíî.

Зураг 24. Соронзлогдсон дросель

U_í=U_R-U_L

Ýíä: U_L-Äðîññåëü äýýðõ èíäóêöëýëýýñ õàìààðñàí õ¿÷äýëèéí óíàëò

Ǻºëºí ñîðîíçîí ãàíãààð õèéãäñýí ç¿ðõýâ÷èéí îðîîìîã íü Líºëººëºë àãóóëàõ áà S õºíäëºí îãòëîëòîé îðîîìãèéí òîîíû êâàäðàòòàé W² ç¿ðõýâ÷èéí µ ñîðîíçîí íýâòðýëò øóóä õàìààðàëòàé, äóíä ñîðîíçîíãèéí õ¿÷íèé øóãàì D-èéí óðòòàé óðâóó õàìààðàëòàé áàéíà.

L=µSW²/D

Õàéëøèéí ñîðîíçîí íýâ÷èëò íü ñîðîíçîí îðíû õ¿÷äýë èõñýõýä áóóðíà. Ç¿ðõýâ÷èéí ñîðîíçîí îðíû õ¿÷äýë èõñýæ áàéõàä êàòóøêààñ ýíý ç¿ðõýâ÷ “õýð÷èì õýð÷èìýýð” àâ÷ áàéíà. Á¿ðýí õàíàõ àãøèí íü ç¿ðõýâ÷ á¿ðýí àðèëàõàä õàðãàëçàíà.

Äðîññåëèéí ñîðîíçîí îðíû õ¿÷äýëèéí ººð÷ëºëò íü òîãòìîë ã¿éäýë ã¿éõ íýìýëò îðîîìãèéí òóñëàìæòàé ÿâàãäàíà.

Зураг 25. Хагас үечилсэн хоёр өсгөгч

Зураг 26. Энгийн ороодсон соронзон өсгөгч

Õî¸ð õàãàñ ¿åòýé ºñãºëò ãàðãàí àâàõûí òóëä õî¸ð èæèë äðîññåëü àâ÷ òýäãýýðèéã àæëûí îðîîìîãò öóâààãààð óóëçàëäàõààð õîëáîíî.

Îðîîäîñ W_y-èéíóäèðäëàãà öóâààãààð áàéõûã çºâøººðíº.

Õýðâýý îäîî àæëûí îðîîäîñ W_p –òàé à÷ààëàë Z_í-ûã öóâàà çàëãàõàä (25-ð çóðàã) ýíãèéí äðîññåëèéí ñîðîíçîí ºñãºã÷ áîëíî. Åðäèéí õî¸ð äðîññåëü Ø – õýëáýðèéí íýã ç¿ðõýâ÷èä íýãäýíý.

Õàðèí óäèðäëàãûí îðîîäîñ íü äóíä ñàâàíä áàéðëàíà. ¯¿íèéã 26-ð çóðãààð õàðóóëàâ. Ýíý íü 25-ð çóðàãò áàéãàà òðàíñôîðìàòîðèéí íºëººëëèéí ¿ðýýð ºñãºëòèéí óäèðäëàãûí îðîîäîñò ¿¿ñäýã õ¿ñýýã¿é ÷èãëýëä õóâüñàõ ÖÕÕ ¿¿ñýõýýñ çàéëñõèéõ áîëîìæèéã îëãîíî. ªñãºëòèéí äóíä ñàâàíä öóãëàñàí (26-ð çóðàã) àæëûí îðîîäîñ äàõü íèéëìýë óðñãàë 0-òîé òýíö¿¿ áîëæ èéíõ¿¿ îðîîäîñ óóëçàõààð çàëãàãäàíà.

Релей

Ðåëåй

Àâòîìàòèêò ðåëåéíèé ýëåìåíò áóþó ðåëåéã òºõººðºìæ ãýæ íýðëýõ áºãººä îðîëòûí õýìæèãäýõ¿¿íèé àëãóó𠺺ð÷ëºëòºä ãàðàëòûí õýìæèãäýõ¿¿í ãýíýò ººð÷ëºãäºíº.

Äàðààõ çóðãààð ðåëåéíèé /20-ð çóðàã/ ýëåìåíòýýð ãóðâàí ººð ãîðèìä àæèëëàõ òºðºë á¿ðèéí êîíòàêòûí á¿ëãèéí ðåëåéí¿¿äèéã ¿ç¿¿ëýâ. ¯¿íä: à – ãîðèì, õýâèéí çàäãàé êîíòàêòòàé äàâòàëòûí ãîðèì, á – õýâèéí õààëòòàé ðåëåéä õàðãàëçàõ /èíâåíòîð/ äàðààëàõ ãîðèì, â -  õýâèéí õààëòòàéãààñ õýâèéí çàäãàé õàâñàðñàí çàëãàæ ñàëãàõ êîíòàêòòàé ðåëåé á¿õèé òðèããåðèéí ãîðèì áàéíà.

Зураг 20. Релений ажиллах горим. а-давталтын, б-инвертор, в-триггер

Ðåëåéíû á¿ä¿¿â÷èéí õóâüä õýâèéí /íîðìàëüíûì/ ãîðèì ãýñýí îéëãîëòîä  ðåëåéã çàëãààã¿é áàéõàä îðîîìãîîð ã¿éäýë ã¿éõã¿é áàéõ íºõöºë õàíãàæ áàéãàà êîíòàêòûí áàéðëàëûã õýëíý. Ãîðèì òóñ á¿ðò ðåëåéíèé åðºíõèé ¿ç¿¿ëýëòèéã òîäîðõîéëîõ ººðèéí ãýñýí îíöëîã áèé.

Àæëûí ¿ç¿¿ëýëò  ãýäýã íü ãàðàëòûí õýìæèãäýõ¿¿í îãöîì ººð÷ëºãäºõ îðîëòûí äîõèîíû õàìãèéí áàãà ò¿âøèíã õýëíý. Äàâòàëòûí ãîðèìä ðåëåéíèé êîíòàêòóóä áèò¿¿ðíý, äóãààðëàõ ãîðèìä ðåëåéíèé êîíòàêòóóä ñàëæ íèéëíý.

Õóãàöààíû ¿ç¿¿ëýëò ãýäýã íü óäèðäàõ äîõèî ºãºõ /àâàõ/ àãøèíààñ ðåëåé àæèëëàæ ýõëýýä  ãàðàëòûí êîíòàêòûí õýëõýý áèò¿¿ðýõ /ñàëàõ/  õ¿ðòýë àæèëëàõ õóãàöàà áà ðåëåéã ñóëëàõ õóãàöààã õýëíý.

Ðåëåéíèé ìåõàíèê áà ò¿ëõýõ øèíæ ÷àíàð. Ýíãèéí öàõèëãààí ñîðîíçîí ðåëåé íü  ï¿ðøòýé öàõèëãààí êîíòàêò á¿õèé ìåõàíèê õîëáîîñ á¿õèé õºäºë㺺íòýé ÿêîðüòàé öàõèëãààí ñîðîíçîîñ òîãòîíî. Çàâñðûí öàõèëãààí ñîðîíçîí ðçåëåéíèé ç¿ñýëòòýé áàéäëûã 21-ð çóðãààð ¿ç¿¿ëýâ.

 

Зураг 21. Релейны төхөөрөмж

Îðîîìãèéí ç¿ðõýâ÷ 2, õîëáîã÷ õàâòàí 3, ñîðîíçîò ãàíãààð õèéñýí ÿêîðü 4. ßêîðü 4 íü ï¿ðøò á¿ëãèéí êîíòàêò 5-òàé ìåõàíèêààð õîëáîãäñîí. Àæèëëàõ çàð÷èì íü: Îðîîìîã 1-ýýð äàìæèí öàõèëãààí ã¿éäýë ã¿éíý. Îðîîìãèéí ñîðîíçîí õ¿÷íèé ¿éë÷ëýëýýð ï¿ðø 5-ûí ýñðýã ¿éë÷ëýõ õ¿÷èéã äàâàí ãàðàõ õàíãàëòòàé õ¿÷ áèé áîëíî. ßêîðü 4 òàòàãäàõ áà ðåëåé àæèëëàíà.

Ðåëåéíèé õóãàöààíû ¿ç¿¿ëýëò. Ðåëåéíèé õóãàöààíû ¿ç¿¿ëýëò íü óäèðäàõ äîõèîã ºãºõ ýñâýë àâàõ àãøèíààñ òîîöîãäîíî. Êîíòàêòíé ðåëåéã àæèëëàõ õóãàöààãààð íü 3 á¿ëýã áîëãîí õóâààíà.

1.       t_ñð<0.03 ñåê  õóðäàí ¿éë÷èëãýýòýé ðåëåé

2.       0.03<t_ñð<0.05ñåê

3.       t_ñð>0.05

Õàðüöàíãóéãààð õóãàöààíû ðåëåéã àæèëëàõ õóàöààã ìåõàíèê áîëîí öàõèëãààí àðãààð áàðèõ ãýæ õî¸ð á¿ëýã áîëãîí õóâààæ áîëíî. Õàðãàëçàí õóãàöààã áàðèõ àðãà á¿ð íü t_ñð-ã á¿ðä¿¿ëýõýä ÿíç á¿ðèéí íºëºº ¿ç¿¿ëäýã. Òýõýýð ìåõàíèê àðãà íü òîõèðãîîã èõýñãýõ áà êîíòàêòûí õºäºë㺺íèé δ_max-õàìãèéí èõ çàâñðûí õýìæýýíýýñ áèò¿¿ðýõ õ¿ðòýëõ õóãàöàà áàðèõ àæèëëàãààã åðäèéí áàéäëààð ã¿çéöýòãýíý.

Öàõèëãààí àðãà íü áàðèëòûã õèéõäýý ðåëåéíèé îðîîìãîîð ã¿éõ ã¿éäëèéí õóãàöààíû õóðäàä ¿éë÷èëæ t_ñð-èéã õ¿ðýõ õóãàöààã èõýñãýõ çàìààð òîõèðóóëæ áîëíî. Ìåõàíèê áàðèëòûí æèøýýíä ìîòîðûí ðåëåé, õèéí ðåëåé, öàãèéí ìåõàíèçìòàé ðåëåé ãýõ ìýòèéã îðóóëæ áîëíî. Öàõèëãààí áàðèëòûí àðãàä îðîîìîã äàõü ã¿éäýë èõýñãýõ íýìýëò òîõèðóóëãûí ýñýðã¿¿öýë áîëîí ñîðîíçîí óðñãàëûí õýìæýýã ººð÷ëºõ íýìýëò îðîîìãóóäûã àøèãëàíà.

 Àâòîìàòèêèéí ðåëåéíèé òºõººðºìæèéí á¿òöèéí îíîëûí ¿íäñýí îéëãîëò.

Ðåëåéíèé òºõººðºìæèéí îíîë íü îð÷èí ¿åèéí àâòîìàòèê, õàâñðàãà ìàòåìàòèêèéí îíîëûí òîìîîõîí ñàëáàðûí íýã ãýæ ¿çäýã. Ò¿¿íèé ¿íäýñ íü àëãåáðûí ìàòåìàòèê àïïàðàò, ëîãèêè áîëîí áóëåâèéí àëãåáðà þì.

Ðåëåéíèé òºõººðºìæèéí îíîëûã õýðýãëýõ íü àâòîìàò óäèðäëàãûí  íèéëìýë ñõåìèéã áîëîâñðóóëàõ õóãàöàà õýìíýõ, èë¿¿ îð÷èí ¿åèéí øèéäýë ãàðãàí àâàõ áîëîìæèéã îëãîäîã.

Ðåëåéíèé òºõººðºìæèéí îíîëûí ìºí ÷àíàð íü õî¸ð òîîíû àëãåáðà áºãººä (0 ýñâýë 1) õóâüñàã÷ áà ôóíêö íü çºâõºí õî¸ð óòãàòàé áàéæ áîëíî.

Ýíý àðãà íü ìàòåìàòèê áè÷èãëýëýýð äóðûí íèéëìýë  á¿ä¿¿â÷èéã á¿ä¿¿â÷èëæ ä¿ðñëýõã¿éãýýð áè÷èõ áîëîìæ îëãîíî. Òèéì ìàòåìàòèê òîìú¸î íü á¿ä¿¿â÷èéí àæëûã øèíæèëæ ñõåìèéí õàìãèéí îíîâ÷òîé õóâèëáàðûã îëîõ áîëîìæèéã áèé áîëãîíî. Àëãåáðèéí ëîãèêèéí òóñëàìæòàéãààð á¿ä¿¿â÷èéã çîõèîæ áîëíî. ¯¿íä àæëûí íºõöºëèéí á¿õ øààðäëàãûã ìàòåìàòèê çàãâàðààð áè÷ýýä ýíý íºõö뺺𺺠 õàìãèéí áàãà ðåëå áà êîíòàêòòàé á¿ä¿¿â÷èéí òýãøèòãýëèéã ãàðãàí àâíà.

Òèéì ó÷ðààñ ðåëåéíèé òºõººðºìæèéí îíîëûí ýõíèé çîðèëãî áîë ðåëåéíèé á¿ä¿¿â÷èéí øèíæèëãýý õèéõýä õ¿ðãýíý. ªºðººð õýëáýë ðåëåé á¿ðèéí àæëûí íºõöºëèéã òîäîðõîéëîîä òýäãýýðèéí ¿éëäëèéí äàðààëëûã òîãòîîíî. Äàðàà íü á¿ä¿¿â÷èéã õàðüöààã øèíæèëíý. ªºðººð õýëáýë á¿ä¿¿â÷èéí á¿òýö áàéðëàë íü ºãºãäñºí àæëûí íºõöºëòýé òîõèð÷ áàéãàà ýñýõèéã øèíæèëíý.

Øèíæèëãýý áà õàðüöààíû øèíæèëãýýíèé àðãà íü áîëîìæèò áàãà òîîòîé ðåëåé áà êîíòàêòòàé öàõèëãààí õýëõýýíèé åðºíõèé õýëáýðèéã ãàðãàæ ºãíº. Áàãàæíû òºðºë áà ¿ç¿¿ëýëòèéí ýöñèéí ñîíãîëò íü òåõíèê, ýäèéí çàñàã, àøèãëàëòûí ¿ç¿¿ëýëò¿¿äýýñ õàìààðàí ñîíãîãäîíî.

Îíîëûí øèíæèëãýý áà ðåëåéíèé á¿ä¿¿â÷èéí õàðüöààã øèíæëýõ àðãà íü äàðààëëààñàà õàìààðààä ÿíç á¿ð áàéõ áà íýã êîíòàêòòàé áà îëîí êîíòàêòòàé ãýæ õóâààãäàíà.

Íýã êîíòàêòàò á¿ä¿¿â÷èä íýã çîðèóëàëòòàé ã¿éöýòãýõ ýëåìåíòèéí áàéäàë íü  òóõàéí ºãºãäñºí àãøèí á¿ðèéí áóñàä (õ¿ëýýí àâàõ) ýëåìåíò¿¿äèéí áàéäëààð òîäîðõîéëîãäîíî. Ò¿¿íä õ¿ëýýí àâàã÷ áîëîí ã¿éöýòãýõ ýëåìåíòèéí óðä÷èëñàí ÿìàð íýãýí ¿éëäëèéí äàðààëëûã àâ÷ ¿çýõã¿é.

Îëîí êîíòàêòàò á¿ä¿¿â÷èäõ¿ëýýí àâàõ, çàâñðûí áà ã¿éöýòãýõ ìåõàíèçìûí ¿éëäëèéí òîäîðõîé äàðààëàë òîãòîîñîí áàéíà.

Ðåëåéíû òºõººðºìæèéí îíîëûí ¿íäñýí õóóëèóä

Ðåëåéíû á¿ä¿¿â÷èéã áè÷èõ àíàëèòèê õýëáýðèéí ¿íäýñ íü äàðààõ òýìäýãëýãýýãýýð èëýðõèéëýãäýíý.

À, Â, ..Õ, Ó –çàâñðûí áîëîí ã¿éöýòãýõ ýëåìåíòèéã õ¿ëýýí àâàõ (òýäãýýðèéí åðäèéí àæëûí îðîîìîã)

à- áèò¿¿ êîíòàêò

ā- çàäãàé êîíòàêò

à+á –êîíòàêòóóäûí çýðýãöýý õîëáîëò

à•á –êîíòàêòóóäûí öóâàà õîëáîëò

1-òîãòìîë áèò¿¿ õýëõýý

0 – òîãòìîë çàäãàé õýëõýý

f- êîíòàêòûí á¿òöèéí òîìú¸î

F- á¿õ á¿ä¿¿â÷èéí á¿òöèéí òîìú¸î

Ýíýõ¿¿ òýìäýãëýãýýí¿¿äèéã àøèãëààä äóðûí á¿ä¿¿â÷èéí õóâüä ìàòåìàòèê á¿òöèéí òîìú¸îã îëæ áîëíî.

¯¿íèéã äàðààõ áàéäëààð ¿ç¿¿ëýâ. Áóëåâèéí àëãåáðò ¿íäñýí 4 õóóëü áàéäàã.

1. Õàðüöàíãóé íèéëìýëèéí áàéðûã ñîëèõ õóóëü

à+á=á+à                                (01)

¯ðæâýðò   à*á=á*à                            (02)

                (01)áà (02)-ò õàðãàëçàõ êîíòàêòûí õîëáîëòûã 22.à çóðàãò ¿ç¿¿ëýâ.

2. Õàðüöàíãóé íèéëáýðèéí ãèø¿¿í÷ëýëèéí хослолын  õóóëü

(à+á)+ñ=á+(â+ñ) (03)

¿ðæâýðò (à*á)ñ=à(á*ñ)    (04)

(03) áà (04)- èëýðõèéëýëä õàðãàëçàõ êîíòàêòûí õîëáîëòûã 22.á çóðàãò ¿ç¿¿ëýâ.

3. Íèéëáýð áà ¿ðæâýðèéí õàðüöàíãóé òàðõàëòûí õóóëü

(à+á)ñ=à*ñ+á*ñ                  (05)

à*á+ñ=(à+ñ)(á+ñ)                               (06)

(05) áà (06)èëýðõèéëýëä õàðãàëçàõ êîíòàêòûí õîëáîëòûã 22.â çóðàãò ¿ç¿¿ëýâ.

4. Õàðüöàíãóé íèéëáýðèéí тонгорох õóóëü

ā+á=ā*á                                                (07)

āá=ā+á                                   (08)

(07) áà (08)- èëýðõèéëýëä õàðãàëçàõ êîíòàêòûí õîëáîëòûã 22.ã çóðàãò ¿ç¿¿ëýâ.

 

Зураг 22. Релейны төхөөрөмжийн хуулийн онолыг тайлбарлах зургийн  бүдүүвч. а-байрыг солих, б-хослолын, в-тархалтын, г – тонгорох

ªãºãäñºí èëýðõèéëýë äàõü áàðóóí áà ç¿¿í õýñýã íü àëãåáðèéí èëýðõèéëýë äýýðõòýé àäèëààð õàðèëöàí íýã íü íºãººãºº îðëîæ áîëíî. Åðäèéí àëãåáðèéí õóóëèàñ Áóëåâèéí àëãåáðèéí ÿëãàà íü èíâåðñèéí (òîíãîðîî õàìààðëûí) õóóëü áà õàðüöàíãóé ¿ðæâýðèéí òàðõàëòûí õóóëü þì.

(07) áà (08 ) èëýðõèéëëèéí ç¿¿í õýñãèéí ä¿ðñëýë íü òîíãîðîî áà ýñâýë ýñðýã òýìäýãòýé áàéíà. Ýíý òýìäýã íü á¿õ ôóíêö õàñàõ òýìäýãòýé áàéãàà èëýðõèéëýëä õàðüöàõ õàðüöààãààðàà óðâóó óòãàòàé áîëîõûã çààæ áàéíà. ªºðººð õýëáýë ā+á á¿ä¿¿â÷ ººðèéí ¿éëäëýýð ā*á ñõåìòýé òýíö¿¿ õ¿÷ýýð ¿éë÷ëýõ áà à+á á¿ä¿¿â÷èéí ýñðýã áàéðëàëòàé ãýñýí ¿ã. Òóõàéí êîíòàêòûí õóâüä: áèò¿¿ðýõ êîíòàêò à íü çàäãàé êîíòàêò à-ãèéí ýñðýã ¿éëäýëòýé áàéíà.

Íýã òàêòòàé ðåëåéíû òºõººðºìæèéí á¿òöèéí òîìú¸ã õÿëáàð÷ëàõ øèíæèëãýý õèéõ ¿åä Áóëåâèéí àëãåáðèéí õóóëèéí ìºðäëºãèéã àøèãëàäàã áà ¿¿íèé íýã õýëáýðèéã äàðààõ áàéäëààð ¿ç¿¿ëýâ.

à*ā=0,                                    à+ā=1

à*1=à,                                    à+1=1

à*0=0,                                    à+0=à

à*à*à=à,                                à+à+à=à

à+àá=à(1+á)=à,   à(à+á)=à

à+āá=à+á,                             ā+āá=ā+á

 

23-ð çóðàã Ðåëåéíû á¿ä¿¿â÷

 

Æèøýý íü: Êîíòàêòûí á¿ä¿¿â÷èéí á¿òöèéí òîìú¸î ºãºãäæýý.

F={X[(ó+á)õ+ó)(á+õó)]+x[(ó+ñ)õ+(à+āõ)ó]}/P

Ýíý òîìú¸îíä õàðãàëçàõ ðåëåéíû á¿ä¿¿â÷èéã ðåëåé Ð-ã îðóóëæ çóðààä ò¿¿íèéãýý õóâèðãàæ ò¿¿íòýé àäèë õÿëáàð÷ëàë õèéõ øààðäëàãàòàé.

Áîäîëò 1. Á¿òöèéí òîìú¸îíä õàðãàëçàõ á¿ä¿¿â÷èéã 23à çóðàãò õàðóóëàâ. Õàðõàä îéëãîìæòîé áîëãîõ ¿¿äíýýñ êîíòàêòóóäûí îðîíä òýìäýãëýãýý òàâüñàí.

2. Á¿ä¿¿â÷èéí åðºíõèé òîìú¸îíû õààëòûã çàäëàÿ.

f=xy+xá+xyá+xáy+……..

f=xy(1+á)+õó(a+a)+xá=ó…..

Òºãñºãëèéí òîìú¸îíû õýëáýðò õàðãàëçàõ õÿëáàðøóóëñàí á¿ä¿¿â÷èéã 23á çóðãààð ¿ç¿¿ëýâ.

Ýíý íü ººðèéí ¿éëäëýýðýý àíõû ºãºãäñºíòýé èæèë ÷àíàðòàé. Ãýâ÷ êîíòàêòûí òîîãîîðîî àíõíûõààñàà 5 äàõèí áàãà, á¿ä¿¿â÷ íü õÿëáàð áºãººä íàéäâàðòàé áàéíà.

Цацрагийн эх үүсвэртэй Оптик-цахилгаан хувиргагчууд

Öàöðàãèéí ýõ ¿¿ñâýðòýé Îïòèê-öàõèëãààí õóâèðãàã÷óóä

Öàöðàãèéí ýõ ¿¿ñâýðèéí ¿íäñýí ¿ç¿¿ëýëò íü ãýðýëòýëò áîëîí ñîëîíãîðëûí øèíæ¿¿ä þì. Ãýðýëòýëòèéí øèíæ íü ýõ ¿¿ñâýðèéí ãýðýëòýëò Â, ò¿¿í äýýðõ õ¿÷äýë U, ººðººð õýëáýë B=f(U), ýñâýë ã¿éäýë I_w áóþó B=f(I_u)-èéí õýìæýýíýýñ õàìààðàõ õàìààðàë ãýñýí ¿ã þì.

Ñîëîíãîðëûí øèíæ ãýäýã íü  öàöðàãèéí äîëãîèíû óðòûí ãýðýëòýëò Â= (l) þì. Ýíý ¿ç¿¿ëýëòýýð öàöðàãèéí ýõ ¿¿ñâýð áîëîí ôîòîýëåìåíòèéí  õîîðîíäûí õîëáîîíû ¿ð àøèãòàé ÷àíàðûí òóõàé øèéäýë ãàðãàæ áîëíî.

Ýíý øèíæýýð öàöðàãèéí ýõ ¿¿ñâýð áà ôîòî ýëåìåíòèéí õîîðîíäûí õîëáîîíû ¿ð àøãèéã øèéäýæ áîëíî. Öàõèëãààí ãýðëèéí /ëþìåíèñöåíöèéí/ êîíäåíñàòîðûí òºõººðºìæ íü ººðèéí õèéöèéí õóâüä õî¸ð ýëåêòðîäîîñ òîãòîõ áºãººä ò¿¿íèé íýãèéã òóíãàëàã áàéäëààð õèéñýí áàéäàã áà òýäíèé õîîðîíä ëþìèíîôîðèéí äàâõðàà áàéðëàíà. Òýäãýýðèéí àæèëëàõ çàð÷èì íü çàðèì ìàòåðèàëóóä öàõèëãààí îðîíä áàéðëàõäàà ãýðýëòýëòýýð èëýðõèéëýãäýõ öàõèëãààí ëþìèíåñöåíöèéí ¿çýãäýëä ¿íäýñëýãäýíý. Èéìýýñ òèéì êîíäåíñàòîðóóäûã õ¿÷äýëèéí ýõ ¿¿ñâýðò çàëãàõàä ãýðýëòýëòèéã ¿¿ñãýíý.  Áàñ òýãýýä õóâüñàõ õ¿÷äýëòýé ¿åä ãýðýëòýëòèéí ýð÷èì, ò¿¿íèé ñîëîíãîðîëûí õýìæýý íü ëþìèíîôîðûí òºðºë, ºãºãäñºí õ¿÷äýëèéí äàâòàìæààñ õàìààðíà. Õàìãèéí ¿ð àøèãòàé ëþìèíîôîð áîë ñóëüôèäèéí àíãèéí íýãäë¿¿ä þì. Ëþìèíîôîðèéã íóíòàã ëþìèíîôîð, íèìãýí íýãýí òºðëèéí õàëüñ õýëáýðèéí ëþìèíîôîð (ñóáëèìàò ôîñôîðû) ãýæ àíãèëäàã. Õàëüñ õýëáýðèéí ëþìèíàòîðûã íóíòàã õýëáýðèéí ëþìèíîôîðòîé õàðüöóóëàõàä õóâüñàõ ã¿éäëýýð ºäººãääºã øèãýý òîãòìîë ã¿éäýëä ÷ ºäººããäºã áàéíà. Íóíòàã ëþìèíîôîð íü çºâõºí õóâüñàõ õ¿÷äýëýýð òýæýýãäýõ ¿åä ãýðýëòäýã áàéíà.  Öàõèëãààí ëþìèíåñöåíòèéí êîíäåíñàòîðûí õóâüä õóðö ãýðýëòýëòèéí øèíæ ÷àíàðûã äàðààõ òîìú¸îíé òóñëàìæòàéãààð áè÷íý.

B=KU^-b/

Ýíä Ê áà U- òóõàéí ºãºãäñºí êîíäåíñàòîðûí òýæýýëèéí õ¿÷äýë, äàâòàìæààñ õàìààðàõ ¿ç¿¿ëýëò.

Çàðèì òºðëèéí öàõèëãààí ëþìèíåñöåíòèéí êîíäåíñàòîðóóäûí õóâüä  õóãàöààíû òîãòìîë íü 10^-10 ñåê-èéí õýìæýýíä õ¿ðäýã áîëîâ÷, äóíäàæààð òýä ¿íýõýýð èíåðöèéí áàãàæ áàéõ áîëñîí (õóãàöààíû òîãòìîë ãýäýã íü ìèëëèñåêóíä îð÷èì áàéõ). Öàõèëãààí ëþìèíåñöåíòèéí êîíäåíñàòîðûí íºãºº íýã äóòàãäàëòàé òàë íü àøèãëàëòûí õóãàöàà áîëîí ãàäààä ãýðëèéí ýõ ¿¿ñâýðýýñ õàìààðààä ãýðëèéí ýð÷èìæèëò íü áóóðäàã ÿâäàë þì.

Èîíæóóëàëòûí õóâèðãàã÷óóä

Èîíæóóëàëòûí õóâèðãàã÷óóä ãýäýãò õóâèðãàã÷èä õýìæèãäýæ áàéãàà öàõèëãààí áèø õýìæèãäýõ¿¿í, ãýðýëòýëòèéã õ¿ëýýí àâàã÷èä õ¿ëýýí àâ÷ áàéãàà öºìèéí ýíåðãèéí ãýðýëòýëòèéí õýìæýýã ººð÷èëäºã áà òèéì ó÷ðààñ èîí äàìæóóëàëòûí ñ¿¿ë÷èéí ã¿éäëèéí õýìæýýã ººð÷èëäºã.

Õóâèðãàã÷èéí àæèëëàõ çàð÷ìèéã ðàäèî èäýâõèò çóçààí õýìæèã÷èéí æèøýýí äýýð àâ÷ ¿çüå (19-ð çóðàã).

Зураг 19. Радио идэвхит зузаан хэмжигчийн хувиргагчийн ажиллах бүдүүвч

Õýðâýý ãýðýëòýëт d ãýñýí çóçààíòàé ìàòåðèàë äóíäóóð íýâòýð÷  áàéâàë ò¿¿íèé ýð÷èìæèëòèéã äàðààõ òîìú¸îãîîð òîäîðõîéëíî.

J=J_oe^-µρd (âò/ì²)

Ýíä: J₀- ñóäëàæ áóé áîäèñûí ãàäàðãóóä òóñàæ áàéãàà ãýðëèéí óðñãàëûí ýð÷èìæèëò

J-áîäèñûí äàâõðààí äóíäóóð íýâòýð÷ ãàðñàí ãýðëèéí óðñãàëûí ýð÷èìæèëò

µ- øèíãýýëòèéí æèíãèéí êîýôôèöèåíò, ìì²/ìã

ρ-áîäèñûí íÿãò, ìÃ/ìì³

d-áîäèñûí ¿å äàâõðààíû çóçààí, ìì

Ãýðýëò¿¿ëãèéí ýõ ¿¿ñâýð áîëãîí àøèãëàæ áóé ðàäèî èäýâõèò öàöðàãèéí õóâüä òàâèãäàõ ¿íäñýí øààðäëàãà íü õàãàñ çàäðàëûí ¿ðãýëæëýõ õóãàöàà èõ, ãýðýëòýëòèéí ýð÷èìæèëò òîãòìîë áàéõ ÿâäàë þì. Èéìýýñ ðàäèî öàöðàãèéí îëîí áîäèñóóäààñ çºâõºí êîáàëüò-60, ñòðîíöèé-90, öåçèé-137 çýðýã öººí òîîíûõûã àøèãëàæ áàéíà. Õýìæèõ òåõíèê õýðýãñýëä á¿õ òºðëèéí öàöðàãèéã àøèãëàíà. ¯¿íä:

α - öàöðàãèéã  - õèéí óðñãàëûí õóðä, õèéí ÷èéãøèë, õèéí äîòîðõè õîëèìãèéí òîî õýìæýýã òîäîðõîéëîõ áàãàæèíä,

β- öàöðàãèéã – õóóäñàí ìàòåðèàëûí çóçààí áîëîí á¿ðõ¿¿ëèéí çóçààíûã øàëãàõ áàãàæèíä,

γ- öàöðàãèéã – íýâòðýõ ºíäºð ÷àäâàð çàéëøã¿é øààðäëàãàòàé áîëñîí òîõèîëäîëä, æèøýý íü ò¿âøèí õýìæèõ, áîäèñûí íÿãò õýìæèõ, ñîãîã èëð¿¿ëýõ ¿åä àøèãëàíà.

Õ¿íèé áèåä õàìãèéí àþóëòàé íü γ öàöðàã áºãººä  α áà β öàöðàãèéã õàìãààëàõàä õÿëáàð áàéäàã.

Оптик цахилгаан хувиргагчууд

Åðºíõèé îéëãîëò

Îïòèê-öàõèëãààíû õóâèðãàã÷óóä íü øóóä áà óðâóó õóâèðãàã÷óóä ãýæ àíãèëàãäàíà.

Øóóä õóâèðãàã÷èä õàðàãäàõ õýò óëààí áîëîí õýò ÿãààí òóÿà íü ãàðàëòàíä öàõèëãààí ýíåðãèéí ººð÷ëºëòººð õóâèð÷ ãàðíà. Òóõàéí õóâèðãàã÷èéí óäèðäàõ òºõººðºìæ (ãýðýë õ¿ëýýí àâàã÷ ãýæ çàðèìäàà íýðëýãäýõ) – ä ôîòî öàõèëãààíû ¿ð íºëººíèé ¿çýãäëèéã àøèãëàíà. Ôîòî öàõèëãààí ¿ð íºëººíä ôîòî õóâèðãàã÷èéí ýñýðã¿¿öëèéí ººð÷ëºëò ýñâýë ò¿¿í äýýð ãàäíû ãýðýëò¿¿ëãèéí ¿éë÷ëýëýýð öàõèëãààí õºäºëãºã÷ õ¿÷ ¿¿ñýõ çýðýã ¿ð ä¿íã¿¿ä ãàðíà.

Óðâóó õóâèðãàã÷èä öàõèëãààí ýíåðãèéã öàõèëãààí ñîðîíçîí ãýðýëòýëò áîëãîí õóâèðãàíà. Èéì ó÷ðààñ ãýðýëòýëòèéí ýõ ¿¿ñâýð ãýæ íýðëýäýã.

Øóóä áîëîí óðâóó õóâèðãàã÷óóä íü àâòîìàòèêò áèå äààí áîëîí иж бүрэн õàìòðàí àøèãëàãääàã. Ýõíèé òîõèîëäîëä øóóä õóâèðãàã÷èéã åðäèéí ãýðýëòýëòèéí ýõ ¿¿ñâýðèéã èëð¿¿ëýõýä àøèãëàãääàã. Èíãýñíýýð ãýðýëòýëòèéí ýõ ¿¿ñâýðèéí ýð÷èìæèëòèéã òîäîðõîéëîõ áîëîí òåìïåðàòóðûã õýìæèõýä àøèãëàíà. ̺í óðâóó õóâèðãàã÷äûã ÿíç á¿ðèéí ãýðëèéí èíäèêàòîð õýëáýðýýð ºðãºí õýðýãëýõ áîëñîí.

Øóóä áîëîí óðâóó õóâèðãàã÷óóäûã õàìòàä íü àøèãëàõàä îïòèê-öàõèëãààí õóâèðãàã÷óóäûã ºðãºí öàð õ¿ðýýíä àøèãëàõ çýðэã боломжийг èëò ñàéæðóóëíà. Ýíý ¿åä òýäãýýðèéã õîîðîíäûí çàéã õýìæèõ îð÷èíû øèíãýýõ õ¿÷ (æèøýý íü: øèíãýíèé ãýðýëòýõ òóíãàëàãèéí ò¿âøèí, ÿíç á¿ðèéí õààëòûí øèëæèëò ãì), õèéí íÿãò, øàëãàõ àïïàðàò õýðýãñýë áîëîí ÿíз á¿ðèéí õóâüñàõ á¿ä¿¿â÷èéã áàéãóóëàõ çýðýã õýëáýðýýð àøèãëàãäàæ áîëíî.

Îïòèê-öàõèëãààíû øóóä õóâèãàã÷óóä

Øóóä õóâèðãàã÷óóäûã óäèðäàõ òºõººðºìæèéíõ íü òºð뺺ð ãóðàâ õóâààíà: ãàäààä ôîòî ýôôåêòòýé, äîòîîä ôîòî ýôôåêòòýé áà õààëò õýëáýðèéí (ýñâýë ð – n õóâèðàëòòàé) ãýæ àíãèëíà.

Ýõíèé òºõººðºìæèéí òºðëèéã íü  ôîòî ýëåìåíòòýé, äàðààãèéíõèéã íü ôîòîðåçèñòîðòîé ãýæ íýðëýíý.

                Ãóðàâäàõü òºðëèéí òºõººðºìæ íü ãýðýëòýëòèéí ¿éë÷ëýë äîð ÿâàãäàõ ýñâýë ÖÕÕ ¿¿ñãýõ, ìºí ýñýðã¿¿öýëèéí øèëæèëòèéí (p-n) ººð÷ëºëòººð àæèëëàíà. Ýíä ýõíèéõ íü õààëòàí ôîòîýëåìåíòòýé ãýæ íýðëýõ áà íºãººã íü  ð-n òîîíîîñ õàìààðóóëàí ôîòîäèîäòîé  ýñâýë ôîòîòðàíçèñòîðòîé ãýæ íýðëýíý.

                Ãàäíàà ôîòî ýôôåêòòýé ôîòî ýëåìåíò¿¿äèéã âààêóìò ýñâýë õèéãýýð ä¿¿ðãýñýí õî¸ð ýëåêòðîäòîé ëàìп ãýæ ¿çýæ áîëîõ áà ëàìп äîòîðõ ýëåêòðîäûí íýã íü ôîòî êàòîä áàéíà. Ýíý íü ôîòî êàòîä äýýð ãýðýëòýëò òóñàõ ¿éë÷ëýëýýð ýëåêòîíûã алдаж ëàìïûí ýñýðã¿¿öëèéã ººð÷èëíº. Ýíý ¿çýãäëèéã ôîòî öàõèëãààí ýìèññ ýñâýë ãàäààä ôîòî åôôåêòòýé ãýæ íýðëýõ áà ø¿ëòèéí á¿ëãèéí ìåòàëëóäàä èë¿¿ õ¿÷òýé èëýðíý (öåçèé ãì).

Õýðâýý òèéì ýëåìåíòèéã õýëõýýíèé ýõ ¿¿ñâýðèéí õ¿÷äýë Å-ã R_N ðåçèñòîðòîé öóâààãààð çóðàã 16 à-ä ¿ç¿¿ëñýí øèã çàëãàõàä á¿ä¿¿â÷èéí ¿ç¿¿ëýëòèéã çºâ ñîíãîõ ¿åä ôîòî êàòîäîä ãýðýëò¿¿ëýëò Ð_âõ-ä îðæ áàéãàà ÷àäàë áà õýëõýýíèé ã¿éäýë, ò¿¿íèé ãàðàëòûí õ¿÷äýë U_âõ- èéí õîîðîíä áàðàã øóãìàí õàìààðàë ãàðãàí àâ÷ áîëíî. Ýíý ¿åä ôîòî ýëåìåíò øèã áóñàä òºðë¿¿äýä ôîòîêàòîäûí ÿíç á¿ðèéí òºðë¿¿äýä ººð ººð äîëãèîíû óðòòàé ãýðýëò¿¿ëýõýä èæèë áèø ìýäðýõ ÷àíàðòàé áàéäãèéã òîîöîõ õýðýãòýé áàéäàã. ªºðººð õýëáýë ÿíç á¿ðèéí ñïåêòîðûí ìýäðýìæòýé áàéíà. Ôîòî ýëåìåíòèéí  ò¿¿í äýýð ãýðýëòýõ óíàæ áàéãàà äîëãèîíû óðòààñ õàìààðàõ õàìààðàëûã ñïåêòîðûí ¿ç¿¿ëýëò ãýíý.

Зураг 16. Фото элементүүдийг холбох хялбар бүдүүвч.  а-гадаад фото эффекттэй фото элемент, б-фото эсэргүүцэл, в-хаалтын фото элемент

 

ªºðººð õýëáýë ôîòî ýëåìåíòèéí ìýäðýõ õ¿ðýýí äîòîð áàéãàà á¿õ äîëãèîíû óðòàä õàðãàëçàõ ñïåêòðàëüíûé ìýäðýìæèéí íèéëáýðòýé òýíö¿¿ èíòåãðàëü ìýäðýìæèéã èëýðõèéëíý.

Ôîòîýëåìåíòèéí ìýäðýõ ÷àäâàðûã 1âò äàõü àìïåðààð õýìæèãäýíý. Õýðâýý ôîòî ýëåìåíò çºâõºí ñïåêòîðûí ¿çýãäýõ õýñýãò òîñîí õàðèóöàæ áàéâàë îðîëò äàõü ãýðýëòýëòèéí ÷àäàë âàòòààð õýìæèãäýæ áîëíî. Õàðèí ãýðëèéí óðñãàëûí íýãæ íü ëþì – ààð õýìæèãäýíý, õàðãàëçàõ ìýäðýìæ íü 1ëì äàõü àìïåð áàéíà. Èéíõ¿¿ ôîòîã¿éäëèéí çàðèì òºõººðºìæ íü ãýðëèéí óðñãàëûí ºãºãäºæ áàéãàà õýìæýýíýýñ õàìààðàõààñ ãàäíà áàéãàà õ¿÷äýëýýñ õàìààðíà. Ýíý ¿åä ëàâëàõ ºãºãäºë íü çàðèìäàà õóâèéí èíòåãðàë ìýäðýìæèéí õýìæýý Ê₀ áîëæ äàðààõ òîìú¸îãîîð òîäîðõîéëîãäîíî.

Ê₀ = I_ô/ ÔU_ô

 Ýíä:      I_ô – ôîòî ã¿éäëèéí õýìæýý

                U_ô - áàéãàà õ¿÷äýëèéí õýìæýý

                Ô – ãýðëèéí óðñãàëûí òóñãàëûí õýìæýý 

Âààêóìò õî¸ð ýëåêòðîäòîé ôîòîýëåìåíò íü ìàø áàãà õàðàíõóé ã¿éäýëòýé èíåðöëýëã¿é áàãàæ þì. Õàðàíõóé ã¿éäýë ãýäýã íü á¿ðýí õàðàíõóéëàãäñàí ¿åä ôîòîýëåìåíò äóíäóóð óðñàí ºíãºðºõ ã¿éäëèéã õýëíý. Âààêóìò ôîòîýëåìåíòèéí õàðàíõóé ã¿éäýë íü çºâøººðºãäºõ õàìãèéí èõ ãàðàëòûí ã¿éäëèéí ìÿíãàíû õóâèéã ýçýëíý.

Âààêóìò ôîòîýëåìåíòèéí ¿íäñýí äóòàãäàëòàé òàë áîë òýäãýýðèéí äîòîîä ýñýðã¿¿öýë èõ áèø ¿åä ìýäðýõ ÷àäâàð áàãà (íýãæ áîëîí àðàâíû õóâü ìêà/ëì) áàéäàã ÿâäàë þì.

Âààêóìò ôîòîýëåìåíòèéí çºâøººðºãäºõ ãàðàëòûí ã¿éäýë íü 10-20 ìêà-ààñ èõã¿é áàéíà. Ýíý íü ò¿¿íä ºã÷ áàéãàà õ¿÷èòãýë áîëîí äîõèîëîëä ìýäðýã÷ öàõèëãààí ºñãºã÷ õýðýãëýõèéã øààðääàã.

Ãàäààä ôîòî ýôôåêòòýé õèéãýýð ä¿¿ðãýñýí ôîòî ýëåìåíòýä õèéöèéí áîëîí á¿ä¿¿â÷èéí ¿ç¿¿ëýëòèéã, áèå äààñàí öýíýãæèëòã¿é áàéäëûã õàäãàëæ áàéõ àíõäàã÷ ôîòî ýëåêòðîí õèéã èîíæóóëàõûí òóëä ñîíãîíî.

Óóãèõ /òëåþùåìó/ öýíýãæèëòýä øèëæèõèéã çºâøººðºõã¿é. ¯¿íèé ¿ð ä¿íä îðîëòûí ÷àäàë áîëîí ãàðàëòûí ã¿éäëèéí õîîðîíäîõ õàìààðàë õàäãàëàãäàíà. Ãýâ÷ âààêóìò ôîòîýëåìåíòòýé õàðüöóóëàõàä õýä äàõèí íýìýãäýíý. Ãýòýë õàðèí ýíý ºñºëòòýé íýãýí çýðýã õàðàíõóé ã¿éäýë ºñ÷ ¿ç¿¿ëýëòèéí øóãìàí õõ¿ðýý íàðèéñ÷ èðíý. Çàðèì êèëîãåðöèéí äàâòàìæ äàðààëàõ ¿åä  èíåðö èëýðíý.

                Ìýäðýìæèéã õýäýí ìÿíãà äàõèí èõýñãýõýä îëîí õ¿ðýýòýé /ìíîãîêàñêàäíûé/ ôîòîºñãºã÷èä (çóðàã 17, à) ºãíº.Òèéì ôîòîºñãºã÷äèéí ¿éë÷ëýë íü ýõíèé ýëåêòðîíóóä òîãòìîë ã¿éäëèéí íýìýëò õ¿÷äýë U₁-èéí òàëáàéä óíàõ ïðîöåññò ¿íäýñëýõ áà U₂ õ¿÷äýëýýð ¿¿ñãýãäýæ áàéãàà õ¿÷íèé òàëáàéä óíàæ áàéãàà ýëåêòðîíûã íýìýæ ýëåêòðîí ñóãàðàí ãàðàõ çàìààð õ¿ðýý á¿ðò ¿ðãýëæèëíý.  Ôîòî ºñãºã÷èéí õèéö áà çàëãàõ á¿ä¿¿â÷ íü òºâºãøèëòººñºº õàìààðààä èëò ÿëãàðàõ áà ò¿¿íèé õ¿÷èòãýëèéí êîýôôèöèåíò íü òýæýýã÷ õ¿÷äýë Åà-èéí õýìæýýíèé ººð÷ëºëòººñ õàìààð÷ êàñêàäûí òîîòîé òýíö¿¿ çýðãýýð èëýðõèéëýãäýíý. Ò¿¿íýýñ ãàäíà õóðäàòãàõ õ¿÷íèé òàëáàé ãàðãàí àâõûí òóëä òýæýýõ õ¿÷äýëèéí õýìæýý çàð÷ìûí õóâüä 1000 â áàéõ ¸ñòîé.

Ôîòîðåçèñòîðò äîòîîäýôôåêòèéí ýñâýë äàìæóóëàëòûí ¿çýãäëèéã àøèãëàäàã áà ýäãýýðèéã óäèðäàõ òºõººðºì溺ñ ãàðãàí àâàõàä ºðãºí õýðýãëýæ áàéíà.

                Ãàäààä öàöðàãèéí ¿éë÷ëýëä èõýíõ õàãàñ äàìæóóëàã÷èä (õ¿õýðò âèñìóò, õ¿õýðò êàäìè ãì) äàìæóóëàëòûí ýëåêòðîíû òîîã èõýñãýäýã.

                Àíõäàã÷ ýëåêòðîíû äàìæóóëàëò íü  òàëñò îðîí òîðûí àòîìòîé ò¿ëõýëöýæ õî¸ðäàõü íýìýëò ýëåêòðîíû óðñãàëûã áèé áîëãîäîã. ¯ð ä¿íä íü õàãàñ äàìæóóëàã÷ûí ýñýðã¿¿öëèéí õýìæýý  èëò áàãàñäàã.

                Ôîòîðåçèñòîðóóäûí õèéö íü þóíû ºìíº øèëýí áîëîí øààçàí ÿëòñàíä íýãæ õýìæèãäýõ¿¿íýýñ õýäýí çóóí ìì² õ¿ðòýë òàëáàéòàéãààð õàãàñ äàìæóóëàã÷ûí äàâõðàà îâîîðîí õó÷èãäàíà ãýñýí ¿ã þì. Ñóâãèéí øèëýí äýýð ñèéëáýðëýãäýí ä¿¿ðýõ çàìààð ãàðãàí àâñàí õèìèéí èäýâõã¿é äàìæóóëàã÷ (àëò ãì)  áîëîõ ñ¿¿ëèéí õî¸ð ñàì õýëáýðèéí ýëåêòðîäîä îðæ áàéãàà õàãàñ äàìæóóëàã÷èéí ¿åëýë Õàãàñ äàìæóóëàã÷èí ¿å äàâõðàà íü àãààðûí ¿éë÷ëýëýýñ õàìãààëàãäñàí øèëýí áîëîí ïëàñòìàññàí äîòîð áèò¿¿ìæëýãäñýí áàéõ ¸ñòîé.

Зураг 17. Зарим фото элементүүдийн тоноглол. а-гурван өсгөлттэй фото өсгөгч, б-цото эсэргүүцэл, в- хаалтын фото элемент

               

Çàðèì ôîòîэсэргүүцлүүд ãýðýëòýæ áàéõ ¿åäýý ººðèéí ýñýðã¿¿öëèéã õýäýí çóó äàõèí ººð÷èëæ áàéäàã.

Ôîòî эсэргүүцлүүдийн äóòàãäàëòàé òàë íü òåìïåðàòóðûí õàìààðàë áàéäàã. Á¿ðõýã ã¿éäëèéí õýìæýý õàðüöàíãóé èõ, èíåðöëýë ìºí èõñýõ òàëòàé.

ªäººãäºæ óäèðäàãäàõ òºõººðºìæèéí òîîíä õàãàñ äàìæóóëàã÷èéí ôîòîýëåìåíò õàìààð÷ áàéâàë õààëòíû ãýæ íýðëýãäýíý. Öàöðàãèéí ¿åä òýä çºâõºí íýã ÷èãëýëä ã¿éäëèéã íýâòð¿¿ëäýã. Ò¿¿íä òîäîðõîé òóéëøðàëòàé ÖÕÕ ¿¿ñäýã. ¿íèé õýìæýý íü 1â õ¿ð÷ áîëíî. Èéìä õààëòàí ôîòîýëåìåíòèéã òýæýýëèéí ýõ ¿¿ñâýðò õýðýãëýäýãã¿é áà åðäèéí á¿ä¿¿â÷èéí õÿçãààðààð íü ýõîëáîæ áîëíî(çóðàã 17, â).

Õèéöèéí õóâüä åðäèéí áºãººä äàðààõ áàéäëààð ã¿éöýòãýíý.  Ìåòàë äèñêýí ýëåêòðîäîä õàãàñ äàìæóóëàã÷èéí äàâðàà ¿¿ñãýýä (õ¿õýðò òàëëè, õ¿õýðò ìºíãº, ñåëåí ãì) ò¿¿í äýýðýý àëòíû õàãàñ òóíãàëàã õàëüñ ñóóëãàíà. Ýíý íü õî¸ðäàã÷ ìåòàë öàãèðàã ýëåêòðîäòîé ø¿ðãýëöýíý.

Ôîòî ýëåìåíòèéã àãààðûí íºëººë뺺ñ çààâàë õàìãààëàõ  øààðäëàãàòàé.

Ôîòîðåçèñòîð øèã õààëòàí ôîòîýëåìåíò òåìôåðàòóðò ìàø èõ ìýäðýìòãèé. Òýäãýýðèéí ¿ç¿¿ëýëò çºâõºí ñóë öàöðàãèéí ¿åä øóãàìàí õàìààðàëòàé áàéíà.

Õààëòàí ôîòîýëåìåíòèéí ººð òºðë¿¿ä ãýâýë ôîòîäèîä, ôîòîòðàíçèñòîðóóä îðíî. Ýíý áîë õèéöèéí õóâüä õàãàñ äàìæóóëàã÷èí äèîäòîé õèéöýýðýý îéðîëöîî ãåðìàíè áà êðåìíûéãèéí õàãàñ äàìæóóëàã÷èí áàãàæ áîëîõ ôîòîäèîäóóä (n-p òºðëèéí) ýñâýë õàãàñ äàìæóóëàã÷èí òðèîä áóþó ôîòîòàíçèñòîðóóä þì.

Зураг 18. Хийцийн бүдүүвч. а-фото диодууд, б-фото транизисторууд

 

Çóðàã 18-ä ôîòîäèîäûí õèéöèéí á¿ä¿¿â÷èéí íýãèéã ¿ç¿¿ëýâ.

p-n õóâèðãàã÷èéã ãàðãàí àâàõ ôîòîäèîäûã õèéõ ¿åä íýã áîë õîëüöûã áàðüæ çàñàõ àðãûã ýñâýë äèôôóçèéí àðãûã àøèãëàíà. Ýíý ¿åä ãýðýëòýæ áàéãàà ãàäàðãóóí õàðüöàíãóé øèëæèëòèéí p-n ã¿í äèôôóçèéí óðòààñ áàãà õèéãäýíý. Èéì ó÷ðààñ èõýíõäýý ýëåêòðîíîîð ¿¿ñãýãäýæ áàéãàà öàöðàãèéí óðñãàëûí ¿éë÷ëýëýýð øèëæèëò õèéõýä õ¿ðãýæ ò¿¿íèé ýñýðã¿¿öëèéã áóóðóóëàõàä õ¿ðãýíý.

Õààëòàí ôîòîýëåìåíò øèã ôîòîäèîäîä ÖÕÕ ¿¿ñíý. Ýäãýýð òºõººðºìæ¿¿ä íü ôîòîäèîäûí ãîðèìîîð àøèãëàãäàíà. Èíãýõèéí òóëä õààëòàí õóâèðãàã÷èéí ýíý òºðëèéí õóâüä òýäãýýðèéí ÷àäâàðûí ¿ðýýð  áóöàõ õàðüöàíãóé ºíäºð õ¿÷äýëèéã áàðèõ áîëîìæòîé.

Âààêóì ôîòîýëåìåíòòýé òºñººòýé ôîòîäèîäóóä íü õàíàñàí ôîòî óðñãàëûí ãîðèìä àæèëëàíà. Èéìýýñ òýäãýýðèéí èíòåãðàëü ìýäðýìæ íü õàâñðàãà õ¿÷äýëýýñ õàìààðäàãã¿é.Ôîòîäèîäûí ãàðàëòûí ã¿éäýë çàð÷ìûí õóâüä ìèëàìïåð áàéíà. Õàðèí òýäãýýðèéí õóãàöààíû òîãòìîë íü íýã ìèêðîñåêóíäýýñ áàãà áàéæ áîëíî.

Ôîòîòðàíçèñòîðò (çóðàã 18.á) ¿íäñýí ìóæ äàõü ãýðëýýð öàöàðíà. Èéìä åðäèéí òðàíçèñòîðóóä øèã åðºíõèé ýëåêòðîíû á¿ä¿¿â÷ýýð õîëáîãäîíî. Ãýðëèéí óðñãàëûí íºëººãººð (¿íäñýí áîëîí õàâñàðãûí õîîðîíäûí õ¿÷äýëèéí ¿éë÷ëýëòýé òºñººòýé ¿éëäëèéã ýìèòòåð ãýíý) ýìèòòåðèéí ã¿éäëèéã èõýñãýõýä õ¿ðãýíý. Ýíý íü êîëëåêòîðûí ã¿éäýë áîëîõ ãàðàëòûí ã¿éäýëòýé õàðãàëçàõ ã¿éäýë þì.

Ôîòîòðàíçèñòîð äàõü ò¿¿íèé äîòîîä õ¿÷èòãýëä òîîöîãäîí áàéõ èíòåãðàëü ìýäðýìæ íü çàð÷ìûí õóâüä ôîòîäèîäîîñ èë¿¿ áºãººä 1 ëì –ä õýäýí çóóí ìèëèàìïåðò õ¿ðíý.