Релей

Ðåëåй

Àâòîìàòèêò ðåëåéíèé ýëåìåíò áóþó ðåëåéã òºõººðºìæ ãýæ íýðëýõ áºãººä îðîëòûí õýìæèãäýõ¿¿íèé àëãóó𠺺ð÷ëºëòºä ãàðàëòûí õýìæèãäýõ¿¿í ãýíýò ººð÷ëºãäºíº.

Äàðààõ çóðãààð ðåëåéíèé /20-ð çóðàã/ ýëåìåíòýýð ãóðâàí ººð ãîðèìä àæèëëàõ òºðºë á¿ðèéí êîíòàêòûí á¿ëãèéí ðåëåéí¿¿äèéã ¿ç¿¿ëýâ. ¯¿íä: à – ãîðèì, õýâèéí çàäãàé êîíòàêòòàé äàâòàëòûí ãîðèì, á – õýâèéí õààëòòàé ðåëåéä õàðãàëçàõ /èíâåíòîð/ äàðààëàõ ãîðèì, â -  õýâèéí õààëòòàéãààñ õýâèéí çàäãàé õàâñàðñàí çàëãàæ ñàëãàõ êîíòàêòòàé ðåëåé á¿õèé òðèããåðèéí ãîðèì áàéíà.

Зураг 20. Релений ажиллах горим. а-давталтын, б-инвертор, в-триггер

Ðåëåéíû á¿ä¿¿â÷èéí õóâüä õýâèéí /íîðìàëüíûì/ ãîðèì ãýñýí îéëãîëòîä  ðåëåéã çàëãààã¿é áàéõàä îðîîìãîîð ã¿éäýë ã¿éõã¿é áàéõ íºõöºë õàíãàæ áàéãàà êîíòàêòûí áàéðëàëûã õýëíý. Ãîðèì òóñ á¿ðò ðåëåéíèé åðºíõèé ¿ç¿¿ëýëòèéã òîäîðõîéëîõ ººðèéí ãýñýí îíöëîã áèé.

Àæëûí ¿ç¿¿ëýëò  ãýäýã íü ãàðàëòûí õýìæèãäýõ¿¿í îãöîì ººð÷ëºãäºõ îðîëòûí äîõèîíû õàìãèéí áàãà ò¿âøèíã õýëíý. Äàâòàëòûí ãîðèìä ðåëåéíèé êîíòàêòóóä áèò¿¿ðíý, äóãààðëàõ ãîðèìä ðåëåéíèé êîíòàêòóóä ñàëæ íèéëíý.

Õóãàöààíû ¿ç¿¿ëýëò ãýäýã íü óäèðäàõ äîõèî ºãºõ /àâàõ/ àãøèíààñ ðåëåé àæèëëàæ ýõëýýä  ãàðàëòûí êîíòàêòûí õýëõýý áèò¿¿ðýõ /ñàëàõ/  õ¿ðòýë àæèëëàõ õóãàöàà áà ðåëåéã ñóëëàõ õóãàöààã õýëíý.

Ðåëåéíèé ìåõàíèê áà ò¿ëõýõ øèíæ ÷àíàð. Ýíãèéí öàõèëãààí ñîðîíçîí ðåëåé íü  ï¿ðøòýé öàõèëãààí êîíòàêò á¿õèé ìåõàíèê õîëáîîñ á¿õèé õºäºë㺺íòýé ÿêîðüòàé öàõèëãààí ñîðîíçîîñ òîãòîíî. Çàâñðûí öàõèëãààí ñîðîíçîí ðçåëåéíèé ç¿ñýëòòýé áàéäëûã 21-ð çóðãààð ¿ç¿¿ëýâ.

 

Зураг 21. Релейны төхөөрөмж

Îðîîìãèéí ç¿ðõýâ÷ 2, õîëáîã÷ õàâòàí 3, ñîðîíçîò ãàíãààð õèéñýí ÿêîðü 4. ßêîðü 4 íü ï¿ðøò á¿ëãèéí êîíòàêò 5-òàé ìåõàíèêààð õîëáîãäñîí. Àæèëëàõ çàð÷èì íü: Îðîîìîã 1-ýýð äàìæèí öàõèëãààí ã¿éäýë ã¿éíý. Îðîîìãèéí ñîðîíçîí õ¿÷íèé ¿éë÷ëýëýýð ï¿ðø 5-ûí ýñðýã ¿éë÷ëýõ õ¿÷èéã äàâàí ãàðàõ õàíãàëòòàé õ¿÷ áèé áîëíî. ßêîðü 4 òàòàãäàõ áà ðåëåé àæèëëàíà.

Ðåëåéíèé õóãàöààíû ¿ç¿¿ëýëò. Ðåëåéíèé õóãàöààíû ¿ç¿¿ëýëò íü óäèðäàõ äîõèîã ºãºõ ýñâýë àâàõ àãøèíààñ òîîöîãäîíî. Êîíòàêòíé ðåëåéã àæèëëàõ õóãàöààãààð íü 3 á¿ëýã áîëãîí õóâààíà.

1.       t_ñð<0.03 ñåê  õóðäàí ¿éë÷èëãýýòýé ðåëåé

2.       0.03<t_ñð<0.05ñåê

3.       t_ñð>0.05

Õàðüöàíãóéãààð õóãàöààíû ðåëåéã àæèëëàõ õóàöààã ìåõàíèê áîëîí öàõèëãààí àðãààð áàðèõ ãýæ õî¸ð á¿ëýã áîëãîí õóâààæ áîëíî. Õàðãàëçàí õóãàöààã áàðèõ àðãà á¿ð íü t_ñð-ã á¿ðä¿¿ëýõýä ÿíç á¿ðèéí íºëºº ¿ç¿¿ëäýã. Òýõýýð ìåõàíèê àðãà íü òîõèðãîîã èõýñãýõ áà êîíòàêòûí õºäºë㺺íèé δ_max-õàìãèéí èõ çàâñðûí õýìæýýíýýñ áèò¿¿ðýõ õ¿ðòýëõ õóãàöàà áàðèõ àæèëëàãààã åðäèéí áàéäëààð ã¿çéöýòãýíý.

Öàõèëãààí àðãà íü áàðèëòûã õèéõäýý ðåëåéíèé îðîîìãîîð ã¿éõ ã¿éäëèéí õóãàöààíû õóðäàä ¿éë÷èëæ t_ñð-èéã õ¿ðýõ õóãàöààã èõýñãýõ çàìààð òîõèðóóëæ áîëíî. Ìåõàíèê áàðèëòûí æèøýýíä ìîòîðûí ðåëåé, õèéí ðåëåé, öàãèéí ìåõàíèçìòàé ðåëåé ãýõ ìýòèéã îðóóëæ áîëíî. Öàõèëãààí áàðèëòûí àðãàä îðîîìîã äàõü ã¿éäýë èõýñãýõ íýìýëò òîõèðóóëãûí ýñýðã¿¿öýë áîëîí ñîðîíçîí óðñãàëûí õýìæýýã ººð÷ëºõ íýìýëò îðîîìãóóäûã àøèãëàíà.

 Àâòîìàòèêèéí ðåëåéíèé òºõººðºìæèéí á¿òöèéí îíîëûí ¿íäñýí îéëãîëò.

Ðåëåéíèé òºõººðºìæèéí îíîë íü îð÷èí ¿åèéí àâòîìàòèê, õàâñðàãà ìàòåìàòèêèéí îíîëûí òîìîîõîí ñàëáàðûí íýã ãýæ ¿çäýã. Ò¿¿íèé ¿íäýñ íü àëãåáðûí ìàòåìàòèê àïïàðàò, ëîãèêè áîëîí áóëåâèéí àëãåáðà þì.

Ðåëåéíèé òºõººðºìæèéí îíîëûã õýðýãëýõ íü àâòîìàò óäèðäëàãûí  íèéëìýë ñõåìèéã áîëîâñðóóëàõ õóãàöàà õýìíýõ, èë¿¿ îð÷èí ¿åèéí øèéäýë ãàðãàí àâàõ áîëîìæèéã îëãîäîã.

Ðåëåéíèé òºõººðºìæèéí îíîëûí ìºí ÷àíàð íü õî¸ð òîîíû àëãåáðà áºãººä (0 ýñâýë 1) õóâüñàã÷ áà ôóíêö íü çºâõºí õî¸ð óòãàòàé áàéæ áîëíî.

Ýíý àðãà íü ìàòåìàòèê áè÷èãëýëýýð äóðûí íèéëìýë  á¿ä¿¿â÷èéã á¿ä¿¿â÷èëæ ä¿ðñëýõã¿éãýýð áè÷èõ áîëîìæ îëãîíî. Òèéì ìàòåìàòèê òîìú¸î íü á¿ä¿¿â÷èéí àæëûã øèíæèëæ ñõåìèéí õàìãèéí îíîâ÷òîé õóâèëáàðûã îëîõ áîëîìæèéã áèé áîëãîíî. Àëãåáðèéí ëîãèêèéí òóñëàìæòàéãààð á¿ä¿¿â÷èéã çîõèîæ áîëíî. ¯¿íä àæëûí íºõöºëèéí á¿õ øààðäëàãûã ìàòåìàòèê çàãâàðààð áè÷ýýä ýíý íºõö뺺𺺠 õàìãèéí áàãà ðåëå áà êîíòàêòòàé á¿ä¿¿â÷èéí òýãøèòãýëèéã ãàðãàí àâíà.

Òèéì ó÷ðààñ ðåëåéíèé òºõººðºìæèéí îíîëûí ýõíèé çîðèëãî áîë ðåëåéíèé á¿ä¿¿â÷èéí øèíæèëãýý õèéõýä õ¿ðãýíý. ªºðººð õýëáýë ðåëåé á¿ðèéí àæëûí íºõöºëèéã òîäîðõîéëîîä òýäãýýðèéí ¿éëäëèéí äàðààëëûã òîãòîîíî. Äàðàà íü á¿ä¿¿â÷èéã õàðüöààã øèíæèëíý. ªºðººð õýëáýë á¿ä¿¿â÷èéí á¿òýö áàéðëàë íü ºãºãäñºí àæëûí íºõöºëòýé òîõèð÷ áàéãàà ýñýõèéã øèíæèëíý.

Øèíæèëãýý áà õàðüöààíû øèíæèëãýýíèé àðãà íü áîëîìæèò áàãà òîîòîé ðåëåé áà êîíòàêòòàé öàõèëãààí õýëõýýíèé åðºíõèé õýëáýðèéã ãàðãàæ ºãíº. Áàãàæíû òºðºë áà ¿ç¿¿ëýëòèéí ýöñèéí ñîíãîëò íü òåõíèê, ýäèéí çàñàã, àøèãëàëòûí ¿ç¿¿ëýëò¿¿äýýñ õàìààðàí ñîíãîãäîíî.

Îíîëûí øèíæèëãýý áà ðåëåéíèé á¿ä¿¿â÷èéí õàðüöààã øèíæëýõ àðãà íü äàðààëëààñàà õàìààðààä ÿíç á¿ð áàéõ áà íýã êîíòàêòòàé áà îëîí êîíòàêòòàé ãýæ õóâààãäàíà.

Íýã êîíòàêòàò á¿ä¿¿â÷èä íýã çîðèóëàëòòàé ã¿éöýòãýõ ýëåìåíòèéí áàéäàë íü  òóõàéí ºãºãäñºí àãøèí á¿ðèéí áóñàä (õ¿ëýýí àâàõ) ýëåìåíò¿¿äèéí áàéäëààð òîäîðõîéëîãäîíî. Ò¿¿íä õ¿ëýýí àâàã÷ áîëîí ã¿éöýòãýõ ýëåìåíòèéí óðä÷èëñàí ÿìàð íýãýí ¿éëäëèéí äàðààëëûã àâ÷ ¿çýõã¿é.

Îëîí êîíòàêòàò á¿ä¿¿â÷èäõ¿ëýýí àâàõ, çàâñðûí áà ã¿éöýòãýõ ìåõàíèçìûí ¿éëäëèéí òîäîðõîé äàðààëàë òîãòîîñîí áàéíà.

Ðåëåéíû òºõººðºìæèéí îíîëûí ¿íäñýí õóóëèóä

Ðåëåéíû á¿ä¿¿â÷èéã áè÷èõ àíàëèòèê õýëáýðèéí ¿íäýñ íü äàðààõ òýìäýãëýãýýãýýð èëýðõèéëýãäýíý.

À, Â, ..Õ, Ó –çàâñðûí áîëîí ã¿éöýòãýõ ýëåìåíòèéã õ¿ëýýí àâàõ (òýäãýýðèéí åðäèéí àæëûí îðîîìîã)

à- áèò¿¿ êîíòàêò

ā- çàäãàé êîíòàêò

à+á –êîíòàêòóóäûí çýðýãöýý õîëáîëò

à•á –êîíòàêòóóäûí öóâàà õîëáîëò

1-òîãòìîë áèò¿¿ õýëõýý

0 – òîãòìîë çàäãàé õýëõýý

f- êîíòàêòûí á¿òöèéí òîìú¸î

F- á¿õ á¿ä¿¿â÷èéí á¿òöèéí òîìú¸î

Ýíýõ¿¿ òýìäýãëýãýýí¿¿äèéã àøèãëààä äóðûí á¿ä¿¿â÷èéí õóâüä ìàòåìàòèê á¿òöèéí òîìú¸îã îëæ áîëíî.

¯¿íèéã äàðààõ áàéäëààð ¿ç¿¿ëýâ. Áóëåâèéí àëãåáðò ¿íäñýí 4 õóóëü áàéäàã.

1. Õàðüöàíãóé íèéëìýëèéí áàéðûã ñîëèõ õóóëü

à+á=á+à                                (01)

¯ðæâýðò   à*á=á*à                            (02)

                (01)áà (02)-ò õàðãàëçàõ êîíòàêòûí õîëáîëòûã 22.à çóðàãò ¿ç¿¿ëýâ.

2. Õàðüöàíãóé íèéëáýðèéí ãèø¿¿í÷ëýëèéí хослолын  õóóëü

(à+á)+ñ=á+(â+ñ) (03)

¿ðæâýðò (à*á)ñ=à(á*ñ)    (04)

(03) áà (04)- èëýðõèéëýëä õàðãàëçàõ êîíòàêòûí õîëáîëòûã 22.á çóðàãò ¿ç¿¿ëýâ.

3. Íèéëáýð áà ¿ðæâýðèéí õàðüöàíãóé òàðõàëòûí õóóëü

(à+á)ñ=à*ñ+á*ñ                  (05)

à*á+ñ=(à+ñ)(á+ñ)                               (06)

(05) áà (06)èëýðõèéëýëä õàðãàëçàõ êîíòàêòûí õîëáîëòûã 22.â çóðàãò ¿ç¿¿ëýâ.

4. Õàðüöàíãóé íèéëáýðèéí тонгорох õóóëü

ā+á=ā*á                                                (07)

āá=ā+á                                   (08)

(07) áà (08)- èëýðõèéëýëä õàðãàëçàõ êîíòàêòûí õîëáîëòûã 22.ã çóðàãò ¿ç¿¿ëýâ.

 

Зураг 22. Релейны төхөөрөмжийн хуулийн онолыг тайлбарлах зургийн  бүдүүвч. а-байрыг солих, б-хослолын, в-тархалтын, г – тонгорох

ªãºãäñºí èëýðõèéëýë äàõü áàðóóí áà ç¿¿í õýñýã íü àëãåáðèéí èëýðõèéëýë äýýðõòýé àäèëààð õàðèëöàí íýã íü íºãººãºº îðëîæ áîëíî. Åðäèéí àëãåáðèéí õóóëèàñ Áóëåâèéí àëãåáðèéí ÿëãàà íü èíâåðñèéí (òîíãîðîî õàìààðëûí) õóóëü áà õàðüöàíãóé ¿ðæâýðèéí òàðõàëòûí õóóëü þì.

(07) áà (08 ) èëýðõèéëëèéí ç¿¿í õýñãèéí ä¿ðñëýë íü òîíãîðîî áà ýñâýë ýñðýã òýìäýãòýé áàéíà. Ýíý òýìäýã íü á¿õ ôóíêö õàñàõ òýìäýãòýé áàéãàà èëýðõèéëýëä õàðüöàõ õàðüöààãààðàà óðâóó óòãàòàé áîëîõûã çààæ áàéíà. ªºðººð õýëáýë ā+á á¿ä¿¿â÷ ººðèéí ¿éëäëýýð ā*á ñõåìòýé òýíö¿¿ õ¿÷ýýð ¿éë÷ëýõ áà à+á á¿ä¿¿â÷èéí ýñðýã áàéðëàëòàé ãýñýí ¿ã. Òóõàéí êîíòàêòûí õóâüä: áèò¿¿ðýõ êîíòàêò à íü çàäãàé êîíòàêò à-ãèéí ýñðýã ¿éëäýëòýé áàéíà.

Íýã òàêòòàé ðåëåéíû òºõººðºìæèéí á¿òöèéí òîìú¸ã õÿëáàð÷ëàõ øèíæèëãýý õèéõ ¿åä Áóëåâèéí àëãåáðèéí õóóëèéí ìºðäëºãèéã àøèãëàäàã áà ¿¿íèé íýã õýëáýðèéã äàðààõ áàéäëààð ¿ç¿¿ëýâ.

à*ā=0,                                    à+ā=1

à*1=à,                                    à+1=1

à*0=0,                                    à+0=à

à*à*à=à,                                à+à+à=à

à+àá=à(1+á)=à,   à(à+á)=à

à+āá=à+á,                             ā+āá=ā+á

 

23-ð çóðàã Ðåëåéíû á¿ä¿¿â÷

 

Æèøýý íü: Êîíòàêòûí á¿ä¿¿â÷èéí á¿òöèéí òîìú¸î ºãºãäæýý.

F={X[(ó+á)õ+ó)(á+õó)]+x[(ó+ñ)õ+(à+āõ)ó]}/P

Ýíý òîìú¸îíä õàðãàëçàõ ðåëåéíû á¿ä¿¿â÷èéã ðåëåé Ð-ã îðóóëæ çóðààä ò¿¿íèéãýý õóâèðãàæ ò¿¿íòýé àäèë õÿëáàð÷ëàë õèéõ øààðäëàãàòàé.

Áîäîëò 1. Á¿òöèéí òîìú¸îíä õàðãàëçàõ á¿ä¿¿â÷èéã 23à çóðàãò õàðóóëàâ. Õàðõàä îéëãîìæòîé áîëãîõ ¿¿äíýýñ êîíòàêòóóäûí îðîíä òýìäýãëýãýý òàâüñàí.

2. Á¿ä¿¿â÷èéí åðºíõèé òîìú¸îíû õààëòûã çàäëàÿ.

f=xy+xá+xyá+xáy+……..

f=xy(1+á)+õó(a+a)+xá=ó…..

Òºãñºãëèéí òîìú¸îíû õýëáýðò õàðãàëçàõ õÿëáàðøóóëñàí á¿ä¿¿â÷èéã 23á çóðãààð ¿ç¿¿ëýâ.

Ýíý íü ººðèéí ¿éëäëýýðýý àíõû ºãºãäñºíòýé èæèë ÷àíàðòàé. Ãýâ÷ êîíòàêòûí òîîãîîðîî àíõíûõààñàà 5 äàõèí áàãà, á¿ä¿¿â÷ íü õÿëáàð áºãººä íàéäâàðòàé áàéíà.